Thái úy Lý Thường Kiệt đang đi tuần xét quân doanh vùng Hoan châu, nghe tin dữ liền vội về triều. Quốc lão cho gọi ngay Nguyễn Trực Nhẫn cùng Hà Ngô Tự tới dinh của ông ở phường Thái Hòa. Nghe kỹ tất cả mọi điều, Lý Thường Kiệt bảo:
– Ta cũng không tin Lê Văn Thịnh có ý hãm hại đức vua. Nhưng sự việc xảy ra quá ư bất lợi cho quan Thái sư. Những người lâu nay phản đối chính sách cải cách của Thái sư Lê Văn Thịnh đều có mặt ở hồ Dâm Đàm lúc ấy. Tấm áo da hổ của tên hề hầu nước Đại Lý là từ trong dinh quan Thái sư. Xem ra không có gì để thanh minh cho Lê Văn Thịnh. Ngày mai ta sẽ vào tâu với đức vua và Hoàng Thái phi. Chỉ còn một chi tiết có thể bám vào thuyết phục đức vua là chuyện tên hề hầu bị giết trong phòng ngủ và chiếc áo da hổ bị đánh cắp.
Nguyễn Trực Nhẫn thưa:
– Kính bẩm Quốc lão Thái úy đại nhân. Theo ý chỉ của đức vua, hạ quan cùng Hữu vũ vệ Thái Bá đã truy xét rất kỹ tại nơi ở của quan Thái sư và trên quê Bảo Tháp. Không tìm thấy gì khả nghi. Người dân quê Thái sư hoảng sợ, lo lắng lắm ạ.
– Ta nghĩ chuyện này thật lạ lùng. Ám hại vua mà chỉ có một mình sao? Lê Văn Thịnh giết vua để ngồi lên cái ngai vàng đó ư? Giết vua mà không có bè đảng người thân giúp sức? Không tích trữ vũ khí, vàng bạc ư?
Hà Ngô Tự:
– Kính bẩm Quốc lão đại nhân, đúng là bình tĩnh suy nghĩ lại càng thấy quá vô lý. Những ai công tâm đều cho rằng Thái sư bị người ta giăng bẫy hãm hại.
Lý Thường Kiệt hỏi:
– Ngoài những điều đã biết, hai ngươi còn thấy có gì khác từ Thái phó Hỏa Vân Ngọ và Quốc sư Khô Đầu?
Nguyễn Trực Nhẫn:
– Bẩm Quốc lão Thái úy, Thái phó Hỏa Vân Ngọ cho Lưu Chủng sang Nam Ninh sao lục giấy tờ bang giao của Thái sư Lê Văn Thịnh hồi đi đòi đất nhà Tống.
– Ta có nghe chuyện đó nhưng cụ thể thế nào?
– Thưa Quốc lão đại nhân, hạ quan có sao chép được đây ạ. Kèm bản tấu của Đỗ Chùy khép Thái sư vào tội khi quân. Thái sư Lê Văn Thịnh cũng biết việc này nhưng không thấy đức vua hạch hỏi gì ạ.
Lý Thường Kiệt xem qua rồi bảo:
– Đúng là lạ. Ta chợt nghĩ sau câu chuyện này là cả một âm mưu lớn đấy.
Hai thuộc cấp cúi đầu suy nghĩ.
Lúc sau, Lý Thường Kiệt nhẹ nhàng hỏi:
– Hai ngươi có tin gì về vợ thái sư và cả người em gái không?
Nguyễn Trực Nhẫn thưa:
– Bẩm quốc lão đại nhân, sau hôm đó Doãn phu nhân lánh khỏi kinh thành. Còn gia đình em Hoàng Mai thì tiểu nhân cũng không biết tin gì ạ.
…
Hoàng Thái phi Ỷ Lan được mời ngay về triều. Trước hôm diễn ra buổi triều kiến định đoạt tội trạng Lê Văn Thịnh, Lý Nhân Tông muốn nghe ý kiến của mẹ và Quốc lão Lý Thường Kiệt. Buổi gặp chỉ có ba người. Lý Nhân Tông nói:
– Thưa mẫu thân cùng Quốc lão. Chuyện xảy ra trên hồ Dâm Đàm khiến ta đau xót mấy ngày nay. Trước khi xuống chiếu định tội Lê Văn Thịnh, ta muốn được nghe lời tham góp của Quốc lão và mẫu thân.
Lý Thường Kiệt có ý chờ Hoàng Thái phi Ỷ Lan nói trước, nhưng bà nhường Quốc lão. Lý Thường Kiệt biết trong lòng Lý Nhân Tông lúc này đang rất phân vân. Theo luật Lý triều, tội ám hại vua đứng đầu thập ác, phải tru di cửu tộc. Nhưng số đông quần thần đều băn khoăn về cái lý Lê Văn Thịnh muốn giết vua. Những người chống đối cải cách do Lê Văn Thịnh chắp bút, cầm đầu là Thái phó Hỏa Văn Ngọ quyết liệt đòi vua phải xử đúng hình luật. Nếu không sẽ khuyến khích kẻ xấu làm chuyện ác. Vậy có nghĩa cả chín họ nhà Lê Văn Thịnh phải chết.
Lý Thường Kiệt thưa:
– Tâu đức vua cùng Hoàng Thái phi, vụ việc xảy ra thần không ở bên cạnh người nên không dám có ý kiến gì khác điều mà các đại thần đã nói. Nhưng quả thật sau các cuộc truy xét nơi ở và trên quê của Lê Văn Thịnh vừa qua, chuyện hại vua của Lê Văn Thịnh rất nhiều điều khó lý giải. Mong Đức vua xem xét ban ân. Vừa nghiêm răn được kẻ ngược ngạo vừa không làm oan cho Thái sư.
Lý Nhân Tông bảo:
– Ta cũng tự thấy Lê Văn Thịnh không có lý gì để hại ta. Nhưng việc nó phơi bày trước mắt quần thần. Mấy ngày nay, Thái phó Hỏa Văn Ngọ, Đỗ Chùy, Thái Bá, cả Quốc sư Khô Đầu… đều muốn ta phải nghiêm trị Lê Văn Thịnh.
Hoàng Thái phi Ỷ Lan, lên tiếng:
– Đức vua là người nhân hậu. Vụ việc không chỉ mình đức vua chứng kiến. Quần thần đang chờ vào quyết định của bệ hạ. Đúng là xét cái lý giết vua của Lê Văn Thịnh nghe ra thật khó tin. Song triều đình phải qua vụ này mà nghiêm khắc cảnh báo cho những kẻ lăm le làm chuyện đại nghịch.
Thái úy Lý Thường Kiệt ngỡ ngàng trước lời bàn của Hoàng Thái phi Ỷ Lan. Vậy là bảo giết cũng phải, bảo tha cũng phải. Hình như trong lòng Ỷ Lan, Lê Văn Thịnh là kẻ đáng ghét thật. Thái úy Lý Thường Kiệt biết bây giờ chỉ còn ông cứu được Lê Văn Thịnh khỏi tội chết mà thôi. Ngày mai ra trước triều chính một mình ông không thể cãi lại với đám đông chống đối Lê Văn Thịnh. Số phận Lê Văn Thịnh sẽ rất thê thảm. Quốc lão phân tích:
– Tâu đức vua cùng Hoàng Thái phi. Lão thần xin bệ hạ xét đến công lao lớn của Lê Văn Thịnh khi giúp lão thần trong trận hạ thành Ung Châu và hiến kế đánh vào đầu óc giặc trên sông Như Nguyệt. Lại nữa Lê Văn Thịnh là trạng nguyên khai khoa, điều ấy tác động rất lớn đến tâm trạng của giới Nho học cùng tình cảm của chúng dân. Về tình riêng Lê Văn Thịnh hầu vua học từ lúc nhỏ. Truyền thống của Đại Việt ta “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”, giết thầy học liệu có khiến cho lòng người được yên không. Đức vua là người nhân hậu hãy mở lòng từ bi mà xét giảm tội cho Lê Văn Thịnh.
Hình như Lý Thường Kiệt đã đụng chạm tới chỗ khó nghĩ nhất của Lý Nhân Tông. Đức vua trăn trở việc trò giết thầy sẽ để lại tiếng xấu muôn đời. Vua trầm tư bảo:
– Ta cũng nghĩ đến điều Quốc lão vừa nói. Ta đau đầu mấy hôm nay vì chuyện này. Song nếu tha bổng cho Lê Văn Thịnh thì triều đình cũng không yên. Những người phản đối Lê Văn Thịnh đều nắm các vị trí lớn. Ta vịn vào đâu để nhẹ tội cho Lê Văn Thịnh bây giờ. Đó là chưa kể tội Lê Văn Thịnh khi thương thảo đòi đất bên trại Vĩnh Bình mười năm trước đã tự quyền trao đổi thư từ văn kiện với Hùng Bản Kinh lược sứ Quảng Tây một cách tùy tiện. Sau khi về không tâu bẩm lại. Rồi nữa Lê Văn Thịnh kết giao ăn nhậu, thơ phú chơi bời cùng sứ thần Tống triều là Thành Trạc. Có tin Thành Trạc đã biếu Lê Văn Thịnh rất nhiều vàng bạc. Không có lý gì sứ thần đi đấu tranh quyết liệt với nhà Tống để đòi đất mà vua Tống lại ban khen cho Lê Văn Thịnh chức “Long đồ đãi các chế”… Những chuyện ấy đã qua lâu rồi. Ta đã gạt hết không xem xét nữa.
Lý Thường Kiệt hiểu vua chỉ quan tâm đến vụ việc trên hồ Dâm Đàm. Quốc lão Thái úy lại mời Hoàng Thái phi cho ý kiến. Nhưng Ỷ Lan dường như không muốn tham góp gì nữa. Chuyện sống chết của Lê Văn Thịnh chỉ còn nhờ vào ý chí của Quốc lão Thái úy. Lý Thường Kiệt muốn vua Lý Nhân Tông quyết định số phận của Lê Văn Thịnh ngay tại cuộc bàn kín này. Không tỏ rõ thái độ, thậm chí không ngầm răn đe, mạng sống của Lê Văn Thịnh không thể bảo toàn. Lý Thường Kiệt đành lần nữa dùng chính cái uy, cái thế của mình đã từng hỗ trợ Hoàng Thái phi Ỷ Lan trong vụ tranh giành cái ghế nhiếp chính với Hoàng hậu Thượng Dương. Quốc lão Thái úy quỳ xuống bẩm:
– Tâu đức vua, lão thần xin mạo muội nói rõ ý mình. Có mấy điều bệ hạ căn cứ để giảm tội cho Lê Văn Thịnh:
1. Tên hề hầu người Đại Lý trong dinh Thái sư Lê Văn Thịnh bị giết. Chiếc áo da hổ bị lấy cắp rất có thế được ném vào thuyền của Lê Văn Thịnh trong lúc sương mù, lộn xộn dựng lên màn hóa hổ hại vua.
2. Triều đình đã truy xét kỹ nơi ở của Lê Văn Thịnh tại Thăng Long và quê Bảo Tháp không phát hiện dấu vết gì chứng tỏ Thịnh tích trữ vũ khí. Cũng không tìm thấy vàng, bạc của cải.
3. Họ hàng thân thích không còn ai. Bè đảng không có. Thịnh không thể một mình ám hại vua.
4. Về công lao Lê Văn Thịnh có đóng góp lớn cho xã tắc và nhà Lý hai chục năm qua. Là đệ nhất khai khoa nền Nho học Đại Việt. Thịnh còn là thày giáo hầu vua học…
Lặng phắc. Vua Lý Nhân Tông và Hoàng Thái phi Ỷ Lan không nói gì. Quốc lão Thái úy nói thêm:
– Có lẽ lão thần cũng chỉ có ngần ấy lý do để giúp Lê Văn Thịnh. Dù bệ hạ xét tội thì lão thần cũng xin nói thật lòng mình, lão thần không tin Lê Văn Thịnh muốn ám hại đức vua. Lão thần năm nay đã ngoại bảy mươi, cả đời cầm quân bảo vệ an nguy của nhà Lý ta. Đứng về phía Hoàng Thái phi nhiếp chính và đức vua lúc triều chính bất ổn. Thần không có ước muốn gì hơn là mong triều đình hòa mục. Vua sáng, tôi hiền. Xảy ra vụ án kinh thiên động địa này quả thật lão thần rất buồn đau. Mong bệ hạ hãy là đèn giời soi tỏ để trung thần nhìn vào đó mà gắng sức vì xã tắc muôn dân, kẻ gian thần, hôn ám cũng nhìn vào đó mà phải kiêng dè. Đó mới là cấy mầm an lành về sau.
Vua Lý Nhân Tông và Hoàng Thái phi Ỷ Lan biết Lý Thường Kiệt đã nói thật lòng và nói hết nhẽ. Họ cũng nhận ra trong đó lời cảnh báo vua Lý hãy biết nghe lời trung, gạt lời nịnh. Lý Thường Kiệt đang nắm giữ quân đội, là cây cột chống của nhà Lý. Quốc lão Thái úy không có tư lợi gì trong việc bênh vực cho Lê Văn Thịnh.
…
Thái phó Hỏa Văn Ngọ liên tục dâng tấu xin chém ba họ Lê Văn Thịnh. Vua Lý Nhân Tông gạt đi. Đức vua nghe theo lời can gián của Quốc lão Thái úy Lý Thường Kiệt, ban tha chết cho Lê Văn Thịnh. Đưa lên “Trại đầu Thao Giang” (31) an trí. Họ hàng, người thân không ai bị liên lụy. Hỏa Văn Ngọ không hài lòng. Ông ta cùng phe cánh dâng tấu viện đủ điều khoản hình luật, điển lệ hối thúc vua khép Lê Văn Thịnh tội chết. Quần thần sửng sốt thấy vua Lý Nhân Tông tỏ ra rất tức giận sau khi nghe bản tấu của Hỏa Vân Ngọ. Ngài Ngự nghiêm khắc:
– Từ nay ta cấm. Không ai được nhắc đến câu chuyện trên hồ Dâm Đàm nữa. Ta cũng cấm mọi tấu trình hạch tội Lê Văn Thịnh. Các khanh hãy nhớ lời ta.
Lý Nhân Tông đứng dậy rời ngai vàng, viên Chi hậu phụng ngự chỉ chờ có thế. Giọng ai ái vóng lên:
– Bãi triều!
Tất cả sụp xuống lạy. Vua Lý Nhân Tông phất áo đi vào mà dáng ngài còn trĩu nặng. Câu chuyện về Lê Văn Thịnh vậy là khép lại đối với quần thần nhà Lý. Nhưng thái độ và chỉ dụ của đức vua Lý Nhân Tông thì không nằm lại chốn thâm cung. Nó càng có cớ cho người ta tin rằng thái sư, trạng nguyên Lê Văn Thịnh bị người ta dựng chuyện hại ông.
Là một quân vương sáng suốt, nhân ái câu chuyện hóa hổ giết vua càng về sau càng khiến vua Lý Nhân Tông trăn trở. Nhiều lúc ngài tự dằn vặt mình. Thái sư, trạng nguyên Lê Văn Thịnh ra đi để lại một khoảng trống quá lớn trong cung đình. Quần thần cho rằng những kẻ chống đối Thái sư Lê Văn Thịnh chắc đã hả dạ. Cái ghế Thái sư bỏ trống sẽ sớm có người ngồi vào. Nhưng dự đoán của họ đều trật lấc.