Tướng, soái dưới cửa Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc đi mở cõi cho triều đình Lê – Trịnh mấy năm trước đều đã cao tuổi. Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm bổ trật một loạt tướng mới vào giữ trấn Nghệ An, Bố Chính và Thuận Hóa. Tạo Quận công Phạm Ngô Cầu, thường gọi Quận Tạo thay Bùi Thế Đạt đóng đại binh ở thành Phú Xuân chống nhau với Tây Sơn. Cai quản một trấn quan trọng như Thuận Hóa mà Tạo Quận công lại là kẻ bất tài, hống hách. Quận Tạo trắng trợn ăn của đút, thích nghe lời nịnh bợ, gièm pha. Phạm Ngô Cầu còn mắc cái thói tật chết người là tin vào thánh thần, ma quỷ hơn là tin tay chân thân tín. Hầu như tháng nào Quận Tạo cũng mời thầy cúng vào thành làm lễ. Lễ sơ thì một ngày một đêm. Lễ trọng có khi kéo cả tuần lễ, mười ngày. Lính phục dịch vô cùng mệt mỏi. Thần thánh mách thế nào mà Tạo cứ ăn của đút, bỏ người tốt, thu dùng kẻ xấu. Trong nội bộ luôn xảy ra lục đục, bất bình.
Đầu năm Bính Ngọ (1786), Phạm Ngô Cầu sai viên tùy tướng Nguyễn Phú Như vào Quy Nhơn trao đổi thư với triều đình Tây Sơn về mối bang giao giữa hai nước như thông lệ. Nguyễn Phú Như quê xứ Nghệ. Xong việc, Nguyễn Hữu Chỉnh mời Như về nhà. Chất Nghệ gặp nhau ở đâu cũng gắn bó, mở lòng. Nguyễn Hữu Chỉnh bảo:
– Từ ngày tôi bỏ nhà Lê – Trịnh vào đây, được vua Tây Sơn trọng dụng nên cái chí cũng đôi phần thỏa mãn. Duy có điều ít gặp người cùng quê. Hôm nay được uống rượu đàm đạo với đồng hương lòng vui quá.
Nguyễn Phú Như vui vẻ nói:
– Thuận Hóa ở xa kinh đô, Quận Tạo chẳng khác gì một lãnh chúa. Mấy năm nay từ xứ Nghệ trở vào bị mất mùa lớn. Đói rách tràn lan. Người dân oán thán triều đình lắm. Quận Tạo mặc kệ dân cực khổ chỉ chăm chăm vơ vét cho mình. Không biết quan lớn có biết ngoài quê ta thế nào không?
– Triều đình Lê – Trịnh bây giờ như cái tổ kiến lửa. Quan lại các trấn, các lộ cũng lợi dụng để vơ vét. Chẳng riêng xứ Nghệ. Chỗ nào dân tình cũng oán thán triều đình cả.
Chuyện quê hương. Chuyện Thuận Hóa, Bố Chính. Rồi chuyện về Phạm Ngô Cầu… nở như ngô rang. Nguyễn Phú Như thật thà thẳng ruột ngựa tâm sự với đồng hương. Nguyễn Hữu Chỉnh là tay cáo già. Mọi chuyện Chỉnh hỏi, Chỉnh nói đều có mục đích cả. Sau chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút, Nguyễn Hữu Chỉnh ủ mưu thuyết phục Thái Đức Nguyễn Nhạc đem quân lấy Thuận Hóa, Bố Chính là phần đất cũ của nhà Nguyễn. Ý đồ đó từ lâu nung nấu trong đầu Chỉnh nhưng chưa có dịp dãi bầy. Bất ngờ gặp Nguyễn Phú Như từ thành Phú Xuân vào, Nguyễn Hữu Chỉnh nhận ngay ra đây là cơ hội lớn. Nguyễn Hữu Chỉnh mời Nguyễn Phú Như về nhà tìm cách thăm dò tin tức thành Phú Xuân. Ân cần rót rượu mời Như, tay Chỉnh thỉnh thoảng lại vỗ vào lưng đồng hương. Sờ lên đầu gối Như mà tâm sự về nỗi lòng nhớ quê, về con đường công danh lật đật của mình. Chỉnh như con chim xa tổ, đơn côi, nay gặp lại người tri kỷ mở hết ruột gan chẳng giấu giếm gì. Rượu nghe chừng đã ngấm, Nguyễn Hữu Chỉnh vẫy tay gọi người nhà bảo đem ra năm trăm lạng bạc. Mười cây lụa tốt. Mấy thùng sản vật xứ Bình Định. Chỉnh cầm tay Nguyễn Phú Như chân thành:
– Tướng quân ở dưới trướng Quận Tạo chắc cũng không giầu có gì. Với lại chẳng mấy khi gặp được đồng hương tâm đắc, tôi có chút quà mọn gọi là kết thân.
Nguyễn Phú Như bật dậy vái Chỉnh:
– Tôi có công lao gì đâu mà đại nhân cho nhiều thế. Không dám nhận. Không dám nhận.
Trong lúc trò chuyện, tuy còn giữ ý nhưng Nguyễn Phú Như cũng bộc lộ sự chẳng ưa gì Phạm Ngô Cầu. Chỉnh tinh ý lắm. Nguyễn Hữu Chỉnh kéo Như ngồi xuống. Đuổi hết người hầu ra rồi nói nhỏ với Nguyễn Phú Như:
– Chẳng giấu gì tướng quân. Tôi biết ý đồ vua Thái Đức và Bắc Bình vương Nguyễn Huệ muốn lấy Thuận Hóa, Bố Chính là phần đất cũ của nhà Nguyễn. Mà tướng quân cũng biết rồi. Sức Tây Sơn như chẻ tre. Nguyễn Huệ đã không đánh thì thôi, chứ động binh thì chỉ một trận là xong. Loại như Quận Tạo chưa chắc đã kịp mặc áo chạy thoát thân.
Nguyễn Phú Như nghe Chỉnh nói tỉnh hẳn rượu. Toát hết mồ hôi. Một lúc sau Như bảo:
– Đại nhân đã tin tưởng tiểu nhân mà nói cho biết. Tôi cũng không giấu gì đại nhân. Từ lâu nay tôi chán ghét Quận Tạo lắm rồi. Quân sĩ dưới quyền cũng ngao ngán. Đúng là Nguyễn Huệ mà cất binh thì chỉ một trận Thuận Hóa tan. Chẳng ai còn bụng dạ gì đánh nhau vì một kẻ như Quận Tạo đâu.
– Chính vì thế tôi mới mời tướng quân về nhà để ta dễ nói chuyện. Trong này tôi sẽ hối thúc vua Thái Đức đem quân ra. Tướng quân ngoài đó tập hợp những người cùng chí hướng làm nội ứng mở cổng thành. Đỡ tốn xương máu của binh lính mà cái công đầu của tướng quân tôi sẽ bẩm lên vua Thái Đức. Anh em mình chọn con đường sáng mà phục vụ xã tắc. Luẩn quẩn mãi với cái triều đình đã hết lộc thì thật phí hoài cái chí của bậc trượng phu.
Nguyễn Phú Như đứng dậy vái Chỉnh:
– Hôm nay tôi được đại nhân mở mắt cho. Đúng là gặp may. Không có chuyến đi này thì đời tôi cũng cứ quanh quẩn như đám đòng đong cân cấn trong vũng bùn đang cạn nước vậy.
Nguyễn Hữu Chỉnh đã thuyết phục được Nguyễn Phú Như. Hệ thống bố phòng ở thành Phú Xuân. Giờ giấc canh gác, đổi gác. Các ngày lễ trọng mà Quận Tạo chìm đắm trong cúng bái… tất tật Nguyễn Phú Như vẽ lại, ghi lại hết cho Chỉnh. Hai người thỏa thuận ám hiệu liên lạc khi quân Tây Sơn đánh ra. Rồi thỏa thuận cả cách báo tin khi có việc khẩn cấp. Trước lúc Nguyễn Phú Như về, Chỉnh dặn:
– Việc này vô cùng hệ trọng. Cả tướng quân và tôi phải rất kín miệng. Hở ra là bay đầu như chơi.
Như về rồi, Nguyễn Hữu Chỉnh thảo một kế hoạch rất chi tiết, kèm sơ đồ bố phòng, tình hình quân sĩ, thói quen của Quận Tạo Phạm Ngô Cầu rồi vào điện xin yết kiến vua Thái Đức:
– Tâu bệ hạ, việc thu hồi hai trấn Thuận Hóa và Bố Chính, mở rộng cương thổ nước Tây Sơn không lúc nào thuận bằng lúc này. Kính mong bệ hạ xuống chiếu khỏi lỡ thời cơ hiếm có.
Vua Thái Đức bảo:
– Ta biết khanh hết lòng vì nước Tây Sơn. Nhưng đây là việc lớn, cần thăm dò thực lực quân đội triều đình ở các trấn ấy.
Chỉnh dâng kế hoạch đã thảo sẵn. Kèm bản vẽ, mật hiệu liên lạc… đã bàn với Nguyễn Phú Như. Vua Thái Đức xem xong tỏ ra vô cùng thích thú. Chỉnh lại tâu:
– Bẩm hoàng thượng, mấy hôm rồi thần lưu viên tiểu tướng của Tạo Quận công trong nhà. Nguyễn Phú Như cùng quê với thần. Phú Như lâu nay đem lòng căm ghét Tạo, muốn theo vào dưới trướng bệ hạ nhưng chưa có dịp.
Vua Thái Đức khen:
– Khanh đúng là người nhanh nhẹn, chu đáo. Thế này là có Như làm tay trong cho quân ta. Việc lấy Thuận Hóa sẽ dễ hơn nhiều rồi.
– Tâu bệ hạ, mọi việc chuẩn bị thần đã tính toán cặn kẽ. Chỉ chờ bệ hạ xuống chỉ, định ngày khởi binh. Quân ta ra, Nguyễn Phú Như nhận được ám hiệu của thần sẽ đích thân mở cổng thành.
Nguyễn Hữu Chỉnh nói khéo đến nỗi bao nhiêu đắn đo trong lòng Nguyễn Nhạc tan biến. Vua Thái Đức liền cho gọi Nguyễn Huệ vào kinh thành Quy Nhơn. Nguyễn Huệ xem kế hoạch của Nguyễn Hữu Chỉnh rất lấy làm tương đắc. Vua Thái Đức cử Bắc Bình vương Nguyễn Huệ làm chủ tướng, đốc xuất quân thủy bộ ra đánh chiếm Thuận Hóa. Phò mã Vũ Văn Nhậm làm Tả quân đô đốc. Nguyễn Hữu Chỉnh làm Hữu quân đô đốc. Nguyễn Hữu Chỉnh liên lạc trước với Nguyễn Phú Như. Một tin vui đến. Nguyễn Phú Như mật báo, ngày rằm tháng Dần, Quận Tạo sẽ làm lễ dâng sao giải hạn lớn. Quân lính trong thành phải chuẩn bị phục dịch trước cả nửa tháng trời.
Nguyễn Huệ quyết định xuất binh vào dịp đó. Có sơ đồ bố phòng chi tiết của Nguyễn Phú Như, quân Tây Sơn sẽ lặng lẽ chiếm đèo Hải Vân mà không tin tức nào lọt về thành. Từ trên đỉnh Hải Vân sơn đại quân Tây Sơn như cơn sóng thần đổ ập xuống Phú Xuân. Đội thủy quân do Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ huy trước đó cũng đã vào Tam Giang, ngược sông Hương mà chẳng ai ngờ vực gì. Hai đạo thủy, bộ vây kín thành rồi mà tổng trấn Thuận Hóa Phạm Ngô Cầu vẫn kê cao gối ngủ say. Quận Tạo vừa qua mấy ngày hầu thần linh. Binh lính trong thành phục dịch cũng đã quá mệt mỏi. Gần như không nổ ra trận giao chiến nào lớn. Nguyễn Phú Như nhận được ám hiệu của Chỉnh dẫn quân ra mở cửa dâng thành cho địch. Đúng như nhận định tai quái của Chỉnh. Quận Tạo không kịp mặc áo thì đã bị bắt. Người dân thành Phú Xuân nháo nhác thấy cờ xí Tây Sơn tràn ngập mà chả thấy đánh nhau gì.
Thuận Hóa lọt vào tay triều đình Tây Sơn quá dễ dàng. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ họp các tướng, kiểm điểm binh mã bố cáo tin thắng trận vào Quy Nhơn lên vua Thái Đức. Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Phú Như lập công đầu được ban thưởng hạng nhất.