Từ ngày Lê Văn Thịnh hầu việc học tập của vua, Ỷ Lan rất mừng và cảm phục phương pháp dạy học của Thịnh. Chỉ nửa năm trời mà sự tiến bộ của Càn Đức đã nhìn thấy rõ. Hoàng thái phi ngày đêm canh cánh mong sự trưởng thành của con. Yêu thương, lo lắng cho con nhưng luôn tránh để Càn Đức ỉ lại vào mẹ. Lý Càn Đức buộc phải khôn sớm hơn. Hiểu biết sớm hơn với cái tuổi lên mười. Đó là điều bất hạnh, thiệt thòi của một đứa trẻ. Sai thày giáo Thịnh “sát hạch” việc học của mình như kiểm tra bài học của một học trò bình thường chứng tỏ Càn Đức đã trưởng thành. Vua còn ít tuổi nhưng nhận ra trách nhiệm của một quân vương đặt lên đôi vai nhỏ bé của mình. Vui và thương con da diết, đêm đó Ỷ Lan thao thức mãi không ngủ nổi.

Trước hôm sát hạch, Thịnh bẩm tấu lên Hoàng Thái phi nội dung những câu hỏi mình đã chuẩn bị. Ỷ Lan bảo đó là những vấn đề rất hay. Sẽ khiến Càn Đức bộc lộ hết những gì đã học, cả những kiến thức ngoài kinh sách. Hoàng Thái phi nói với Lê Văn Thịnh. Lần thứ hai bà thể hiện tình cảm như một người chị:

– Ta sẽ có mặt tại buổi sát hạch đó. Nhưng hai thầy trò đừng bận tâm đến ta. Đức vua muốn biết thực lực kiến thức mình học đến đâu. Vì thế ta đề nghị với em không ưu ái nương nhẹ.

Lê Văn Thịnh rất cảm động. Nhưng còn tỏ ra băn khoăn. Hoàng Thái phi đọc được tâm trạng Lê Văn Thịnh:

– Ta biết việc ấy với Càn Đức thì dễ, nhưng với em còn lấn cấn. Vì vậy ta sẽ ra lệnh chỉ có ta, đức vua và em trong buổi sát hạch đó. Em hãy vào vai một ông thầy nghiêm khắc. Chỗ nào học trò sai phải chỉ ra và cho điểm kém.

Lê Văn Thịnh quỳ sụp:

– Hoàng Thái phi và đức vua đã có chỉ dụ như vậy, hạ thần xin cố gắng. Nhưng cũng mong bề trên đại xá cho những điều trái lễ có thể xảy ra.

– Lại lễ lậy lôi thôi, cách bức quá. Em hãy cho ta được nhớ lại những kỷ niệm đẹp chị em mình thuở còn ở quê hương.

– Dạ, em cám ơn tấm lòng và tình cảm của chị ạ.

Ỷ Lan hỏi Lê Văn Thịnh:

– Thím Doãn có đã tin vui gì chưa?

– Dạ ơn chị hỏi thăm. Chúng em chưa có gì ạ.

Giọng Ỷ Lan trầm xuống:

– Nhân cuộc nói chuyện hiếm hoi dân dã này với em, ta muốn có lời nhắc nhở. Tuy được vào nơi cao sang phú quý nhưng ta cũng phải quên đi nhiều niềm vui, để mất đi nhiều tình cảm dòng họ, quê hương. Với thím Doãn cũng thế. Cái tiếng trở thành bà trạng nguyên về sống ở chốn phồn hoa, song thím Doãn cũng không tránh khỏi nỗi buồn. Phải xa bố, mẹ xa quê hương, quên đi niềm vui với bạn bè nơi thôn ổ. Đó là một thiệt thòi lớn. Người đàn ông lập công danh sự nghiệp, nghĩ đó là chuyện nhỏ, bình thường nhưng với người đàn bà là cả sự đánh đổi. Em hãy chăm sóc, động viên thím ấy nhiều hơn.

Lê Văn Thịnh dâng trào xúc động. Hoàng Thái phi ở ngôi cao vòi vọi mà khác nào con mắt của đức Quan Âm Bồ Tát. Biết tất cả, thấu hiểu tất cả. Thịnh nói lời cảm tạ, vái chào Hoàng thái phi, trong lòng vô cùng nhẹ nhõm.

Hoàng Thái phi Ỷ Lan kín đáo ngự sau rèm. Một buổi sát hạch có một không hai. Một thầy, một trò và một giám khảo không lộ mặt… Đôi lúc Ỷ Lan lẫn lộn không biết thày giáo Thịnh hỏi vua hay vua kiểm tra lại Lê Văn Thịnh. Vậy là Càn Đức đã lĩnh hội được một vốn kiến thức vượt cao hơn, nhanh hơn độ tuổi của mình.

… Đang say sưa chạy theo ý nghĩ ấy thì quan hầu cận chạy vào bẩm báo hai vị Quốc lão Lý Thường Kiệt, Lý Đạo Thành có việc gấp xin vào bệ kiến Hoàng Thái phi nhiếp chính và đức vua Lý Nhân Tông. Cuộc sát hạch đang giữa chừng. Ỷ Lan nảy sáng kiến. Bà nói với viên quan hầu cận:

– Ngươi hãy vào bẩm với đức vua ta và hai vị Quốc lão muốn tham dự buổi học này.

Viên quan hớt hải chạy vào nơi Lý Càn Đức và Lê Văn Thịnh đang học. Quỳ tâu:

– Bẩm đức vua, Hoàng Thái phi nhiếp chính có chỉ dụ.

Lê Văn Thịnh quỳ xuống chờ. Lý Càn Đức đứng chắp tay trước bụng. Hoàng Thái phi bước ra tươi cười bảo:

– Hôm nay biết hai thày trò học trong vườn thượng uyển, nhân hai vị Quốc lão có việc trọng bẩm báo, ta muốn mời Lý Thái úy và Lý Thái sư cùng dự buổi học. Đức vua và thày giáo có đồng ý với ta không?

Lê Văn Thịnh không nói gì. Lý Càn Đức biết tính mẹ. Đã định như thế thì cũng không thể khác được. Vả lại vua cũng muốn mẹ và hai bậc Quốc lão chứng kiến việc học của mình thành tựu đến đâu. Lý Càn Đức vỗ tay bảo:

– Hay quá. Đó cũng là hai bậc trí giả có kiến thức thâm sâu. Con rất thích ý kiến đó của mẫu hậu.

Ỷ Lan truyền:

– Hãy mời hai vị Quốc lão vào vườn ngự.

– Tuân chỉ.

Lý Thường Kiệt và Lý Đạo Thành đến nơi thì đúng lúc Lý Càn Đức đang hỏi Lê Văn Thịnh. Hai ông nép bên cửa, không dám kinh động.

– Noi theo gương đức tiên đế, ngoài chức phận làm vua nếu ở vị trí làm tướng thì cần những phẩm chất gì?

Lê Văn Thịnh thưa:

– Một vị tướng giỏi cần có tám điều phải đạt tới. Một là đốc nhân, hai là minh nghĩa, ba là cẩn tín, bốn là trí tuệ, năm là minh triết, sáu là tài năng, bảy là cương dũng và tám là uy nghiêm.

Lý Càn Đức bật nói:

– Hay quá, ta nhớ rồi. Cũng vẫn những điều trong sách thánh hiền nhưng thày giáo nói gọn lại dễ nhớ hơn. Bây giờ ta lý giải từng điều để ông thày chấm điểm nha.

Lê Văn Thịnh khoanh tay vái. Ỷ Lan bật cười bảo:

– Vậy là cả đức vua và thày giáo đều cư xử không đúng như thày trò bình thường.

Lý Càn Đức đang hứng khởi, một tay đưa ra sau lưng. Ngón trỏ tay kia đưa lên cằm rỗi đĩnh đạc bước đi vung vẩy dáng ông cụ, miệng thao thao:

– Đốc nhân là đạo trời, người làm tướng lấy đó làm gốc. Để yên thì lặng như núi. Dụng thì mạnh mẽ khó đương. Đạo làm tướng phải có nhân mới cố kết được quân sĩ, mới khiến địch quân sợ.

Lê Văn Thịnh vội phê: Ưu. Càn Đức tiếp:

– Minh nghĩa là biết phải trái. Kiềm chế dục vọng. Không có nghĩa thì không phân biệt được phải trái. Cầu lợi nhỏ mà bỏ nghĩa lớn.

– Cẩn tín là gốc rễ của muôn việc. Làm tướng mà cẩn tín thì chính lệnh đưa ra vững như vàng đá, tin như bốn mùa, không ai dám có lòng gì khác.

– Trí tuệ là thông tỏ việc thiên hạ. Người làm tướng có trí tuệ thì thông thạo mưu lược, kinh quyển hợp nhau, ứng biến dễ như trở bàn tay.

– Minh triết là giữ lòng mình sáng trong không mờ tối. Người làm tướng mà minh triết giữ mình thì biết mềm biết rắn; biết nhỏ biết lớn, biết ngay biết gian. Từ đó giao tiếp với người trên không xu nịnh với người dưới không khinh nhờn, tạo được lòng kính trọng.

– Tài năng là thứ rất khó kiếm. Người làm tướng có tài năng thì có thể mở trời xoay đất, vỗ yên dân, giúp nước yên hàn, địch quân phải kinh sợ.

– Cương dũng thì không vụ lợi. Thấy điều nghĩa, việc nghĩa thì làm ngay. Người làm tướng phải luôn giữ cho mình sự cương dũng, quyết đoán nhưng thận trọng.

– Và cuối cùng Uy nghiêm là điều cốt tử của việc binh. Người làm tướng mà không uy nghiêm thì binh sĩ sẽ dọc ngang, ba quân trễ nải. Vì thế cầm quân phải giữ được sự uy nghiêm, chỉnh túc. Hiệu lệnh rõ ràng, thưởng phạt công bằng mới tạo ra sức mạnh.

Lê Văn Thịnh quỳ mọp từ lúc nào. Trên tay trong quyển chấm vòng son tám chữ “ƯU”. Lý Nhân Tông quay lại hỏi:

– Ta nói thế ông giáo cho là đúng không?

– Tâu đức vua. Sức học của người hạ thần thật không thể đong lường được ạ.

Càn Đức chỉ Lê Văn Thịnh cười bảo:

– Lại thưa bẩm. Vậy là ông giáo không làm đúng với thỏa thuận rồi nhé.

– Dạ, dạ.

Bây giờ đến lượt Càn Đức hỏi:

– Trong binh pháp cái gì là sâu nhất?

– Dạ đó là đạo trời, đất và tướng pháp. Kinh dịch luận rằng thông minh, duệ trí thần võ mà không giết người, đó là đạo. Trời thì có âm, dương. Đất thì có địa thế hiểm hay dễ. Người có tài dụng binh có thể lấy âm mà đoạt dương, lấy hiểm mà đánh dễ, thiên thời địa lợi chính vì thế. Tướng pháp thì cốt ở dùng người và binh khí. Xưa kia Tôn Tử làm sách binh pháp cũng đã chia ba bậc đó. Mỗi bậc cũng lại có những thần uy tướng võ đại diện.

Càn Đức cũng quên mất vai học trò. Có thể điều thày giáo Thịnh vừa nói kích thích lòng hứng khởi. Vua giơ tay ngăn Lê Văn Thịnh lại:

– Thày giáo để ta nói tiếp cho. Các bậc thần uy võ tướng ấy là Trương Lương, Phạm Lãi, Tôn Vũ lấy đạo để chế ngự địch quân. Nhạc Nghị, Quản Trọng, Gia Cát Lượng nắm lấy thiên thời, địa lợi nên đánh thì thắng, giữ thì bền. Còn hạng thấp hơn Vương Mãnh, Tạ An, Tư Mã Ý, Khương Duy (23) thông thạo tướng pháp, chọn được đúng tướng; rèn tập quân sĩ tinh luyện. Đạo làm tướng nắm được ba điều này thì được coi là thần võ. Những điều ông giáo dạy ta đã thuộc nằm lòng. Ta diễn giải thế có sai gì không?

Hoàng Thái phi Ỷ Lan bật cười. Thái úy Lý Thường Kiệt và thái sư Lý Đạo Thành kinh ngạc về màn đối đáp giữa vua Lý Nhân Tông với Lê Văn Thịnh. Các ông quá đỗi vui mừng về sự trưởng thành của đức vua. Khâm phục sự hiểu biết về quân cơ và cách truyền dạy của Lê Văn Thịnh. Họ định bước ra khỏi chỗ nấp thì vua Lý Càn Đức chỉ tay ra hiệu đến lượt Lê Văn Thịnh hỏi tiếp.

Lê Văn Thịnh cung kính:

– Xin hỏi bài học về đạo làm tướng. Đức vua lựa chọn người tướng giỏi như thế nào?

Lý Càn Đức dõng dạc:

– Sách thánh hiền đã nhắc tới điều này. Phải chọn người có tài và hiền nhân mà trao làm tướng. Trao rồi thì không bao giờ được ngờ vực. Như thế tướng sẽ đáp lại vua bằng lòng trung nghĩa và phục vụ bằng sự thuận lòng. Tướng trung nghĩa, thuận lòng thì quân sẽ nghiêm. Muôn người như một lo gì không chiến thắng.

Lê Văn Thịnh lại khuyên chữ: ƯU.

Càn Đức vui lắm định hỏi tiếp thì hai quốc lão Lý Thường Kiệt, Lý Đạo Thành chạy vào quỳ mọp trên lối đi. Lê Văn Thịnh buông sách quỳ theo. Thái úy Lý Thường Kiệt thưa:

– Muôn tâu hoàng thượng cùng Hoàng Thái phi. Chúng thần thật đắc tội vì nghe lỏm từ nãy tới giờ. Được Hoàng Thái phi cho phép cùng dự buổi học của đức vua nhưng không dám kinh động khi bệ hạ đang nói. Thật là hồng phúc cho nhà Lý ta. Chỉ nghe bệ hạ diễn giải vài điều về đạo làm tướng, về chọn người làm tướng chúng thần quá đỗi kinh ngạc, kính phục sức học và trí tuệ của đức vua.

Lý Nhân Tông đỡ hai vị Quốc lão đứng dậy:

– Việc học của ta có chút tiến bộ là nhờ công rất lớn của thầy giáo Lê Văn Thịnh đây. Cách dạy của thày giáo làm ta không chỉ học chữ mà còn mở rộng hiểu biết ra nhiều việc khác.

Lê Văn Thịnh cung kính thưa:

– Tạ ơn bệ hạ quá khen. Hạ thần quá xấu hổ trước kiến văn và đức độ của hai vị Quốc lão. Ngày đêm mong mỏi được hầu hạ dưới trướng của Thái úy và Thái sư ạ.

Hoàng Thái phi cất lời:

– Hôm nay trực tiếp chứng kiến buổi học của đức vua và thày giáo Lê Văn Thịnh ta thực sự rất vui. Giờ có việc gì trọng mà cả hai vị Quốc lão gặp ta gấp vậy?

Lý Đạo Thành đưa mắt nhìn Lý Thường Kiệt. Lê Văn Thịnh vội tâu:

– Bẩm Hoàng Thái phi cùng đức vua, buổi học đã xong, hạ thần xin phép cáo lui để Hoàng Thái phi cùng đức vua bàn việc với hai vị Quốc lão.

Càn Đức giơ tay ra hiệu thày giáo Thịnh dừng lại. Vua bảo:

– Đây không phải nơi triều kiến. Cũng là thật hợp lúc. Nhân có hai vị Quốc lão, con muốn thưa với mẫu hậu và đề xuất với hai vị Quốc lão điều này. Nửa năm qua được thày giáo Thịnh bảo học, ta gần gũi và phát hiện ở thầy Thịnh không chỉ là một ông giáo giỏi mà còn là một người có tài năng lớn. Thày Thịnh đàm đạo với ta về kinh tế về trông coi việc nước về mưu lược quân sự việc gì cũng thấu đáo. Việc học của ta vẫn tiếp tục nhưng đã đến lúc để Sư phó Lê Văn Thịnh làm quen với việc nước. Không gì bằng tiến cử với hai vị Quốc lão cho Lê Văn Thịnh theo việc dưới trướng Thái úy và Thái sư để học thêm. Ta tin thày giáo Thịnh sẽ gánh đỡ được công việc nặng nề mà hai Quốc lão đã hết lòng với nhà Lý từ thời các tiên đế.

Hoàng Thái phi Ỷ Lan giật mình. Cái giật mình bởi bất ngờ trước sự chững chạc và sâu sắc của Lý Càn Đức. Bà khẽ quay mặt đi. Hình như bà giấu giọt nước mắt. Giọt nước mắt quá đỗi sung sướng của người mẹ. Cả Lý Thường Kiệt, Lý Đạo Thành và Lê Văn Thịnh lại sụp xuống. Hoàng Thái phi Ỷ Lan bảo:

– Đức vua tiến cử Sư phó Lê Văn Thịnh với hai ông, đó cũng là ý nguyện của ta. Ta còn nhớ ngày chọn Lê Văn Thịnh hầu vua học, hai vị Quốc lão đã từng nói hầu dạy vua học cũng là dịp để Thịnh học lại những điều tốt đẹp từ đức vua. Nay việc đó đã chứng minh. Mong hai vị Quốc lão hết lòng truyền thụ kinh nghiệm cho Thịnh.

Lý Đạo Thành tâu:

– Hoàng Thái phi và đức vua ban chỉ dụ thế cũng là rất hợp với mong muốn của hai chúng thần. Trạng nguyên Lê Văn Thịnh đúng là một tài năng hiếm có.

Lê Văn Thịnh vái cảm tạ Lý Thường Kiệt cùng Lý Đạo Thành. Càn Đức hỏi:

– Vậy thầy giáo Thịnh nên được giao chức gì?

Lý Thường Kiệt thưa:

– Tâu đức vua cùng Hoàng Thái phi, lão thần xin tiến cử trạng nguyên Lê Văn Thịnh vào chức Binh bộ Thị lang, cùng làm việc bên Võ ban với lão thần.

Càn Đức vội bật lên như niềm vui con trẻ:

– Hay quá. Xin mẫu hậu chấp thuận đề cử của Quốc lão Thái úy.

Hoàng Thái phi Ỷ Lan:

– Hôm nay quả là ngày tốt. Ta được chứng kiến sự trưởng thành của đức vua lại nhìn ra tài năng của trạng nguyên Lê Văn Thịnh. Ta chuẩn tấu lời của Thái úy. Còn bây giờ có việc gì xin hai vị Quốc lão cứ tự nhiên. Đức vua và ta đang lắng nghe đây. Cả Binh bộ Thị lang Lê Văn Thịnh ở lại dự.

Từ lâu Hoàng Thái phi Ỷ Lan đã rất muốn dành cho Lê Văn Thịnh một sự tưởng thưởng nào đó. Nhưng để tránh quần thần dị nghị rằng bà ưu ái cho người cùng quê, Ỷ Lan muốn tham vấn hai vị Quốc lão Lý Thường Kiệt và Lý Đạo Thành. Chưa có dịp nói thì hôm nay chuyện đó không cần nữa. Lê Văn Thịnh vẫn tiếp tục hầu vua học nhưng cũng bắt đầu thi thố tài năng của mình báo đáp đất nước ở cương vị mới.

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương 13. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
 

(23) Những bậc kỳ tài, kiệt xuất, danh tướng giỏi của Trung Quốc.