Nắm lại chức tể tướng nhà Tống, Vương An Thạch biết lực lượng bảo thủ chống lại mình năm trước vẫn còn nguyên đó. Chính sách cải cách kinh tế, giáo dục của ông ta vẫn đối mặt với phản ứng quyết liệt. Thạch đẩy nhanh sự quan tâm của phe Ngô Sung ra bên ngoài cung đình. Cách duy nhất đem lại hiệu quả vẫn là phát động chiến tranh. Kế hoạch thôn tính Đại Việt lần trước thực hiện dang dở được Vương An Thạch gấp rút phục hồi.
Cùng với việc chuẩn bị quân lương. Vương An Thạch tung vào Đại Việt nhiều toán do thám. Số này giả làm nhà buôn, thầy đồ, tăng lữ… tỏa vào khắp các xó xỉnh, thôn ổ. Nơi có vị trí trọng yếu của Đại Việt. Thầy đồ mở lớp dạy học. Tăng lữ vào chùa lớn xin làm chân hầu hạ các vị tu hành có chức sắc và tiếng nói uy tín của triều đình nhà Lý. Đông đảo nhất là ẩn mình trong giới hội buôn người Hoa ở kinh thành Thăng Long. Các thành trại sát biên giới Đại Việt trở thành nơi tích trữ lương thảo, khí cụ.
Tống Thần Tông và Vương An Thạch có cùng tham vọng, nhưng vua Tống vẫn có phần e ngại phe bảo thủ trong cung đình. Nhân việc Tể tướng Vương An Thạch bẩm tấu về việc chuẩn bị xâm lăng Đại Việt, Tống Thần Tông bảo:
– Nhờ vào tài quản trị của tướng quốc, nhà Tống ta đã trở lại hùng mạnh. Nhưng liệu có nên vội động binh lúc này? Liệu trong triều chính có dấy lên chống đối như lần trước?
Vương An Thạch thưa:
– Tâu hoàng thượng, thần nghĩ đánh Giao Chỉ chính là biện pháp đẩy sự chống đối ra khỏi triều đình một cách nhanh chóng nhất. Mối quan tâm của phe bảo thủ sẽ bị hút vào đó.
– Tướng quốc nói cũng có lý. Nhưng xứ đó rất xa. Núi cao ngăn trở, chướng khí nặng nề. Vả lại ta còn chút lo lắng. Giao Chỉ tuy nhỏ nhưng xưa nay lại là nước rất khó bị đánh bại.
Vương An Thạch biết Tống Thần Tông vẫn nhớ lần thật bại trước đây của nhà Tống. Thạch cố tìm cách làm yên lòng bề trên. Vua Tống nói tiếp:
– Bài học lớn từ các triều đại trước còn nguyên đấy. Trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng khiến nhà Nam Hán thảm bại dưới tay Ngô Vương Quyền. Từ đó Giao Chỉ thoát khỏi vòng kiềm tỏa của phương bắc ta. Hơn tám chục năm trước đến lượt nhà Tống đại bại nhục nhã dưới bàn tay Lê Đại Hành. Hầu Nhân Bảo cùng nhiều đại tướng kẻ bị chém đầu, kẻ bị bắt sống, khi mới chân ướt chân ráo vào xứ Giao Chỉ. Tể tướng phải có kế sách đảm bảo chắc thắng. Ta phân vân là vì thế.
– Hoàng thượng không nhắc thần cũng vẫn nhớ. Nhờ hồng phúc của bệ hạ, nhà đại Tống bây giờ đã khác xưa. Đã hùng mạnh lên rất nhiều. Hai kẻ thù Liêu và Tây Hạ mấy năm nay cũng phải kiêng dè không dám quấy phá thường xuyên như trước đây. Đòn đánh Giao Chỉ lần này là đòn kép. Mũi tên trúng nhiều đích.
Vua Tống nhướng mắt hỏi:
– Ý của Tể tướng là gì. Những đích nào khi đánh Giao Chỉ?
Vương An Thạch múa mép:
– Muôn tâu thánh thượng. Thần đã tung vào Giao Chỉ mấy trăm tên do thám. Tin truyền về thật hết sức thuận lợi. Nay xin kính bẩm thánh thượng kế sách mà thần đã suy tính từ khi trở lại triều. Giao Chỉ là xứ rất cứng đầu. Nhưng không phải lúc nào cũng mạnh. Gặp lúc trời đất thuận hòa, mùa màng tươi tốt, sản vật dồi dào, vua sáng tôi hiền thì đúng là nơi đáng sợ. Nay Giao Chỉ quận vương Lý Càn Đức đang còn ở cái tuổi mải đúc dế, làm nũng mẹ chứ chưa biết gì việc điều hành đất nước. Quyền lực nằm cả trong tay một người đàn bà. Giỏi giang đến mấy thì cũng là đàn bà. Chiếm được Giao Chỉ uy danh thánh thượng sẽ khiến tất cả các nước chư hầu mỗi khi nghe đến phải kinh sợ. Nội bộ cũng an mà lại lấy được của cải về thúc đẩy kinh tế nhà Tống ta nhanh chóng hùng cường. Vậy là một việc làm mà giải quyết được tất cả.
Tống Thần Tông vẫn chưa thật an lòng:
– Người đàn bà mà Tể tướng vừa nhắc có phải Ỷ Lan Hoàng Thái phi, vợ góa của Giao Chỉ quận vương Lý Thánh Tông không?
– Muôn tâu thánh thượng, chính là cô gái hái dâu xứ Thiên Đức vào kinh hơn chục năm trước đó ạ. Mấy năm trước do ghen tuông, tranh giành quyền nhiếp chính, bà ta xuống tay giết chết mẹ đích của Lý Càn Đức là hoàng hậu Thượng Dương cùng 76 cung nữ. Việc đó khiến nội bộ nhà Lý chia rẽ sâu sắc đến tận bây giờ. Nhìn bề ngoài thì có vẻ yên ổn, song bên trong thù hận như cái nhọt mủ vẫn sưng tấy.
– Ta nghe nói Lý Càn Đức tuy còn nhỏ nhưng có hai viên đại thần một văn, một võ rất giỏi. Thái úy Lý Thường Kiệt và Thái sư Lý Đạo Thành là hai cây cột chống cho nhà Lý đứng vững.
– Tâu hoàng thượng đúng là như vậy, nhưng vụ “Thảm án Dương cung” Lý Thường Kiệt tiếp tay cho Ỷ Lan. Còn Lý Đạo Thành lại bảo vệ Thượng Dương. Lý Đạo Thành bị biếm chức xuống hàng đại phu đưa vào châu Hoan làm trấn thủ. Quyền lực thâu tóm về tay Lý Thường Kiệt cả. Gần đây tuy Lý Đạo Thành được phục chức song hai kẻ đó bằng mặt mà không bằng lòng. Hai con thú dữ cùng chuồng lúc nào cũng ủ mưu hạ thủ nhau. Thần sẽ cho người chia rẽ chúng thì cột chống Lý triều sẽ đổ trước một cơn bão nhẹ.
Tống Thần Tông lại hỏi:
– Nội bộ triều đình Giao Chỉ có thể còn rối ren, nhưng quân đội trong tay Lý Thường Kiệt thì thế nào?
Vương An Thạch nghĩ vua Tống hỏi kỹ thế là đã có ý ngả theo mình. Thạch càng cố làm cho Tống Thần Tông quyết tâm chinh phục Đại Việt:
– Muôn tâu thánh thượng, theo như thần được người của ta bên đó báo về, quân đội của Lý Thường Kiệt chưa nổi sáu vạn người. Số tinh binh chưa được một nửa. Ta chỉ cần sai vài tướng giỏi đem mười vạn quân sang thì Giao Chỉ sẽ tan như bèo bọt.
– Cái nước nhỏ Chămpa phía nam Giao Chỉ thì sao. Hàng năm hình như Chế Ma Na vẫn thần phục và cống nạp cho Giao Chỉ.
Vương An Thạch tâu:
– Đúng là Chămpa nộp cống phẩm hàng năm cho Giao Chỉ, nhưng vua nước ấy vẫn ôm lòng hận thù nhà Lý chiếm đất của họ. Thần sẽ cho người vào xứ đó móc nối. Ta động binh thì chắc chắn Chămpa cũng sẽ cất quân cùng ta xé nát cái xứ Giao Chỉ cứng đầu ấy ra.
– Được nước ấy làm đồng minh thì sẽ thuận hơn nhiều.
Ngần ấy lời động viên, khích tướng mà Tống Thần Tông vẫn còn tỏ ra lưỡng lự. Vương An Thạch nhận ngay ra mối quan tâm lớn nhất của vua Tống là làm sao cho kinh tế nhà Tống nhanh tăng trưởng. Xâm chiếm Đại Việt là mong ước của Tống Thần Tông nhưng có lẽ vẫn đứng sau phát triển kinh tế. Là kẻ rất tinh ý, Vương An Thạch chuyển hướng thuyết phục:
– Muôn tâu thánh thượng, Giao Chỉ là xứ rất giầu có. Của cải trong lòng đất đủ loại mà nhà Tống ta đang cần. Chỉ ở cái châu Quảng Nguyên toàn đá mà trong đá cũng ngậm vàng. Thần nghe chuyện mỗi khi mưa lớn, sét đánh vào núi, vàng bật ra. Cướp được cái “kho báu” xứ ấy thì kinh tế đại Tống không còn lo gì nữa.
Vương An Thạch đã đúng. Lời tâu này kích thích mạnh Tống Thần Tông. Băn khoăn trong lòng vua Tống bị khỏa lấp. Tống Thần Tông bảo:
– Ta tin nội bộ triều đình nhà Lý đang thời kỳ bất ổn. Vua trẻ con. Cầm quyền là một người đàn bà. Các đại thần cột trụ mâu thuẫn… Song ta thuận lòng hơn cả là cái kho báu mà nó giữ trong lòng đất. Ta ủng hộ Tể tướng, nhưng cũng nên nghe thêm lời bàn của quần thần. Tể tướng nên soạn một bản tấu thật thuyết phục trong buổi triều kiến ngày mai.
– Thần tuân chỉ. Thánh thượng vạn tuế, vạn tuế… vạn vạn… tuế.
Thật may cho Vương An Thạch, Thái phó Ngô Sung kẻ cứng đầu và có tiếng nói uy tín nhất phe bảo thủ không có mặt ở Biện Kinh. Vẫn có những chất vấn, chống lại Vương An Thạch nhưng tiếng nói của phe bảo thủ yếu ớt hẳn. Tống Thần Tông hạ chỉ:
– Ta chuẩn lời tấu của Vương Tể tướng. Ta giao toàn quyền chinh phục xứ Giao Chỉ cho tể tướng. Hãy đem đại quân bắt nó trở thành châu, phủ của Đại Tống ta.
Vương An Thạch cùng quần thần phục xuống phụng chỉ:
– Chúng thần tuân chỉ. Thánh thượng hãy tin ở chúng thần. Kính chúc thánh thượng vạn tuế, vạn… vạn… tuế.
Cuối năm 1075, nhiều địa phương ở hai phủ Quảng Tây, Vân Nam trở nên khác thường. Việc đi lại làm ăn, buôn bán giữa nước Tống và Đại Việt bị kiểm tra khắt khe. Dọc biên ải, nhà Tống tăng cường chốt gác. Các châu Liêm, Ung, Khiêm…là nơi người Việt không được tới như trước đây. Tin dồn dập bay về. Thái úy Lý Thường Kiệt vời Thái sư Lý Đạo Thành đến dinh.
Thói quen đó của vị Thái úy quyền uy nhất nhà Lý thể hiện sự khéo léo, tinh tế của ông. Từ sau vụ việc đau lòng ở Dương cung, Lý Thường Kiệt luôn muốn tỏ lòng mình với Thái sư Lý Đạo Thành. Việc gì trọng, trước khi bẩm báo lên đức vua và Hoàng Thái phi nhiếp chính, ông đều tranh thủ trao đổi tìm sự đồng thuận của Lý Thái sư. Ý kiến tham góp của Lý Đạo Thành cũng giúp Lý Thường Kiệt rất nhiều. Trước quần thần, sự đồng tâm của hai bậc Quốc lão dễ quy tụ ý chí và sức mạnh của quân, dân vào những lúc đất nước gặp hiểm họa lớn. Lý Thường Kiệt nói:
– Thưa Thái sư đại nhân, tôi vừa được mật báo Nhà Tống cho lính luyện tập ngày đêm ở Quý Châu. Các thành, trại lớn ở châu Khâm, châu Liêm, châu Ung đều hoạt động bất thường. Mạn bể thủy quân Tống cũng tập trận ráo riết. Đáng để tâm nhất là Tô Giám từ chiến trường phía bắc được cử làm tri phủ Ung Châu thay Tiêu Chú.
Lý Đạo Thành nghe Lý Thường Kiệt nói, liền đáp:
– Điều Thái úy đại nhân vừa cho biết trùng với tin tức tôi nắm được. Mấy ngày trước các quan trấn ải của ta báo về Vương An Thạch đã cử Thẩm Khởi làm Tây kinh lược sứ, phủ Quảng Tây. Thẩm Khởi đang ráo riết cho sửa đường lớn. Hắn ra lệnh sung công các thuyền chở muối của các động, trại ở Ung Châu để làm phương tiện cho lính thủy luyện tập trên sông Ung.
Lý Thường Kiệt:
– Hoạt động của nhà Tống dường như không giấu diếm. Ý đồ thôn tính Đại Việt ta không còn nghi ngờ gì nữa. Dân Việt qua đó khó khăn, nhưng người nước Tống thì vẫn vào nước ta khá dễ dàng.
Lý Đạo Thành nói thêm:
– Thẩm Khởi cho người sang mua chuộc tù trưởng Lưu Kỳ ở châu Quảng Nguyên, Nùng Thiện Mỹ ở Bắc Cạn và đầu trại giáp Thất Khê. Ba kẻ này đã theo chúng.
Thái úy Lý Thường Kiệt gật gật đầu:
– Vậy thì Vương An Thạch sẽ sớm xâm phạm bờ cõi Đại Việt ta thôi.
Lý Đạo Thành:
– Chúng ta cần bẩm báo ngay lên Hoàng Thái phi nhiếp chính và đức vua.
Lý Thường Kiệt ngẫm ngợi rồi bảo:
– Thưa Thái sư đại nhân, nhất định chúng ta phải bẩm báo. Nhưng để có thêm sở cứ tôi đã cử mấy nhóm nữa lên Quảng Nguyên, Lạng Châu – Lạng Giang và Tô Mậu. Họ chắc cũng sắp về. Đây là việc rất trọng. Quan hệ bạn, thù với nhà Tống sai một ly đi một dặm. Thái sư đại nhân cho nắm thêm nguồn tin bang giao rồi ta cùng làm tờ biểu.
Thái sư Lý Đạo Thành và Thái úy Lý Thường Kiệt chia tay. Hiểm họa đất nước lại đè nặng vai họ.
Vài ngày sau, một cuộc gặp kín giữa đức vua Lý Nhân Tông, Hoàng Thái phi nhiếp chính Ỷ Lan và hai vị Quốc lão. Tâm trạng ai cũng nặng nề. Hoàng thái phi Ỷ Lan hỏi:
– Hai bậc Quốc lão đã tính toán kỹ. Ta không có ý gì bàn thêm. Nhưng nước ta nhỏ. Tiềm lực mỏng. Nếu Tống triều đem quân sang thì kế sách cự giặc ra sao?
Lý Đạo Thành thưa:
– Tâu Hoàng Thái phi cùng đức vua. Hai chúng thần đã nhiều lần bàn thảo. Đúng là nếu trực diện đối đầu với nhà Tống thì sức ta không lại được. Song nếu cứ ngồi đợi trong khi biết rõ chúng sắp đem quân sang thôn tính nước ta thì thất bại càng nhìn thấy rõ hơn.
Lý Thường Kiệt:
– Tâu đức vua cùng Hoàng Thái phi, theo tin do thám của quân ta thì Vương An Thạch sẽ xuất quân sang đánh ta vào giữa năm Thìn. Chúng còn xúi giục Chăm pa cùng xuất binh phá ta từ phía nam.
Hoàng Thái phi Ỷ Lan:
– Lần này Vương An Thạch quyết tâm rất lớn. Phe chống đối trong nội bộ Tống triều sao không ngăn cản được.
Lý Thường Kiệt thưa:
– Thần nghĩ trước hết đây là tham vọng của Tống Thần Tông. Vương An Thạch đã một lần mất chức nay vua Tống gọi lại và ủng hộ xâm chiếm Đại Việt. Mưu mô của hai kẻ này chưa thể lường hết. Nhưng thần cảm nhận rất rõ chúng sẽ diệt ta bằng được.
Không khí tức thở. Tâm trạng vô cùng nặng nề. Thái úy Lý Thường Kiệt dường như còn phân vân, Lý Đạo Thành bẩm tấu thay:
– Tâu đức vua cùng Hoàng Thái phi, Thái úy đại nhân đã tính tới một hành động rất mạo hiểm. Mạo hiểm nhưng khả năng chiến thắng rất cao.
Hoàng Thái phi Ỷ Lan vội hỏi:
– Hành động của Quốc lão Thái úy như thế nào?
Lý Thường Kiệt thưa:
– Tâu đức vua cùng Hoàng Thái phi. Thần nghĩ ngồi đợi giặc không bằng phá giặc trước. Đem quân sang đất Tống đánh thành trì của chúng. Đốt sạch lương thảo, khí cụ bóp chết ý đồ xâm lược còn trong trứng. Vương An Thạch
sẽ bị bất ngờ vì đòn đánh này. Thần đã nhiều đêm nghiền ngẫm. Đó là kế giữ nước từ khi giặc chưa vào nhà.
Hoàng Thái phi nhiếp chính Ỷ Lan ngỡ ngàng, hoảng sợ. Bà lặng đi một chút rồi bảo:
– Ta chỉ là một người đàn bà bình thường. Việc quân cơ quả thực không thạo. Nghe kế sách của hai vị quốc lão ta sửng sốt hoang mang. Tuy vậy trong lòng tin chắc hai bậc lương đống tài năng nhất Đại Việt đã tính kỹ. Việc đưa đại binh vào nước Tống là điều xưa nay chưa từng có. Chưa triều đại nào dám làm. Nếu ta thắng nhà Tống có chịu nỗi nhục này không? Nếu thất bại cái họa mất nước càng đến nhanh hơn.
Lý Đạo Thành thưa:
– Thần cũng đã mấy đêm không ngủ nghĩ về kế sách này của quan thái úy. Dù ta thắng hay thua, đất nước vẫn phải đối mặt với sự xâm lược của nhà Tống. Nhưng đòn này sẽ làm nhụt ý chí của chúng. Hậu cần quân bị của chúng bị phá tan sẽ làm nhà Tống phải lui lại ít nhất cả năm trời. Ta có thời gian phòng bị.
Lý Thường Kiệt tiếp thêm:
– Đúng là chưa từng có. Đem đại quân vào sâu nước Tống là công khai thách thức Tống Thần Tông và Vương An Thạch. An nguy, mất còn của Đại Việt phụ thuộc vào trận đánh táo bạo này. Nhưng không có cách nào khác để ngăn bàn tay của chúng. Vì thế chúng thần cần nhận được chỉ dụ và quyết tâm của Hoàng Thái phi nhiếp chính cùng đức vua.
Càn Đức Lý Nhân Tông từ đầu vẫn im lặng như mọi cuộc triều kiến trước, nay bật hỏi:
– Từ nãy ta nghe mẫu hậu và hai bậc Quốc lão trao đổi. Tuy chưa hiểu hết nhưng cũng biết đất nước đang đối mặt với hiểm họa mất còn. Xã tắc và muôn dân lúc này đều trông cậy vào tài trí của hai bậc Quốc lão.
Lý Thường Kiệt cùng Lý Đạo Thành quỳ xuống:
– Tâu đức vua, tuy chỉ vài lời ngắn gọn nhưng đức vua đã bắt đầu gánh lấy gánh nặng giang san. Chúng thần dù phải cố gắng gấp bội song luôn tin nhờ hồng phúc của nhà Lý cùng sự anh minh sáng suốt của đức vua và Hoàng Thái phi quân dân ta sẽ giữ được nước.
Lý Càn Đức rời ngai vàng. Thân đỡ hai vị Quốc lão lên. Ông vua con nói những lời thật chững chạc:
– Giang san Đại Việt lúc này đều trông vào tài trí của hai Quốc lão. Xin đừng phụ lòng trẫm.
Hoàng Thái phi Ỷ Lan rất vui trước cư xử đĩnh đạc, khôn ngoan của Càn Đức. Bà nói:
– Đức vua đã có chỉ dụ. Thái úy và Thái sư theo tiên đế từ ngày còn trẻ. Hết lòng hết sức tận trung tận nghĩa giúp rập đó mới là hồng phúc của nhà Lý. Ta thay đức vua giao cho hai Quốc lão toàn quyền điều hành, huy động sức quân, dân bảo vệ giang san Đại Việt.
Nét vui và quyết tâm đã trở lại. Đúng lúc ấy Binh bộ thị lang Lê Văn Thịnh xin triều kiến. Hoàng Thái phi lệnh mời thày giáo Thịnh vào. Lê Văn Thịnh thi lễ. Hoàng Thái phi nói:
Đức vua cùng ta và hai vị Quốc lão vừa bàn kế sách chống giặc Tống xâm lược Đại Việt. Nhân tiện Binh bộ Thị lang có tham góp gì thêm?
Lê Văn Thịnh lạy tâu:
– Hạ thần vô cùng biết ơn Hoàng Thái phi cho dự bàn công việc cơ mật. Nhưng sự hiểu biết của hạ thần còn rất mỏng. Chỉ xin từ hôm nay được theo dưới trướng Quốc lão Thái úy đại nhân. Những việc văn thư, sổ sách Quốc lão Thái úy cứ sai bảo chứ chưa dám có ý kiến gì ạ.
Lý Thường Kiệt rất hài lòng trước thái độ khiêm nhường của Lê Văn Thịnh. Ông nói:
– Những việc Binh bộ Thị lang vừa nói quả thật bên võ ban đang rất cần. Ta tin quan Thị lang sẽ giúp được rất nhiều. Mong đức vua Hoàng Thái phi chuẩn tấu.
Cuộc đàm đạo giữa những người có trọng trách lớn nhất nhà Lý củng cố quyết tâm của quân, dân Đại Việt chuẩn bị chống giặc Tống xâm lược.