Thống soái Lý Thường Kiệt sai phó tướng Tôn Đản cầm một vạn quân quét các đồn trại nhỏ lẻ dọc biên giới và xung quanh các thành Ung, Khâm, Liêm. Lý Thường Kiệt đích thân chỉ huy năm vạn quân ào ạt tiến đánh Khâm Châu. Binh lính Đại Việt bủa vây đen đặc mà quân Tống trong thành vẫn mù tịt. Khâm Châu vỡ sau trận đánh chớp nhoáng chưa đến một ngày trời. Ba hôm sau đến lượt Liêm Châu. Bấy giờ các châu lỵ gần đó mới hay tin. Đản Châu là một thành nhỏ, không nằm trong kế hoạch đánh chiếm của Lý Thường Kiệt. Viên quan trấn thủ Đản Châu vừa nghe Khâm Châu, Liêm Châu bị vỡ đã kinh hoàng bỏ chạy. Vậy là không mất một mũi tên đã thu được thành này. Lý Thường Kiệt ra lệnh lấy một phần lúa

gạo chẩn phát cho dân Tống. Một phần đưa về Đại Việt. Mười ngày đầu chiến dịch, ba thành trại của nhà Tống đã bị phá.

Đại quân nhanh chóng kéo đến bao vây thành Ung Châu. Lúc này phó tướng Tôn Đản cũng đã hoàn thành việc dọn dẹp chướng ngại dọc biên giới cùng về hợp vây.

Đề phòng Vương An Thạch điều quân tới giải vây Ung Châu, Thái úy Lý Thường Kiệt sai phó tướng Tôn Đản bố trí quân phục kích đón lõng trên các hướng. Binh bộ Thị lang Lê Văn Thịnh cho vẽ địa đồ phòng thủ thành Ung Châu phát cho các tướng.

Đây là tòa thành rất lớn và kiên cố bậc nhất ở phía nam nước Tống sát với Đại Việt. Tường rào nhiều lớp. Mỗi lớp lại có hào nước, rào chắn. Thóc gạo, thực phẩm, dầu lửa, thuốc men… trong thành Ung Châu đủ cho vài chục vạn quân dùng cả năm. Nước sạch chứa hàng triệu khối. Lính do thám bẩm báo kho đụn trong thành Ung Châu đếm không xuể. Số lượng lương thảo, binh khí trong thành Ung Châu cho biết quy mô cuộc xâm lăng Đại Việt của Vương An Thạch lớn đến nhường nào. Điều ấy càng hối thúc Lý Thường Kiệt phải phá thật nhanh tòa thành này.

Nhưng khác với Châu Khâm, Châu Liêm, mấy vạn quân Đại Việt đánh phá dữ dội mà hơn nửa tháng trời thành Ung Châu không hề nao núng. Lý Thường Kiệt gọi Binh bộ thị lang Lê Văn Thịnh tới:

– Kính bẩm thái úy đại nhân cho gọi thuộc cấp?

Lý Thường Kiệt bảo:

– Viên tướng giữ thành này là Tô Giám (24), từng cầm quân ở chiến tuyến chống nhà Liêu và Tây Hạ. Rất giỏi giữ thành. Thị lang hãy tìm hiểu xem Tô Giám có thói quen gì? Điểm yếu gì?

– Tuân lệnh Thái úy đại nhân.

Lý Thường Kiệt nhắc thêm:

– Ta đã cho lính do thám vẽ rõ từng vòng lũy bảo vệ thành. Gần xa bao nhiêu. Bằng vật liệu gì. Thị lang cho người chép ra làm nhiều bản phát cho chỉ huy các mũi bao vây.

Lê Văn Thịnh đi rồi, Lý Thường Kiệt ngồi trầm tư rất lâu. Ông biết tin Khâm Châu, Liêm Châu và Đản Châu bị phá đã về đến Biện Kinh. Vương An Thạch sẽ không ngồi yên. Phải phá thành Ung Châu thật nhanh, rút quân về trước khi bị Vương An Thạch chặn đường. Thái úy Lý Thường Kiệt cho gọi phó tướng Tôn Đản và phò mã Thân Cảnh Phúc và một số tùy tướng tới soái doanh:

– Quân ta bao vây thành đã gần hai chục ngày mà chưa chiếm được vòng lũy ngoài cùng. Vì thế hai tướng có cao kiến gì? Các toán phục binh đón lõng tiếp viện của quân Tống hiện ra sao?

Tôn Đản thưa:

– Kính trình Thái úy đại nhân. Hiện nay từ mọi ngả vẫn yên ắng. Có thể Vương An Thạch phải điều quân từ nơi khác đến nên chưa tới nơi.

Thân Cảnh Phúc:

– Bẩm Thái úy đại nhân. Hạ quan cho rằng ta phải đề phòng cả hai mặt. Vương An Thạch có thể cho quân đến giải vây Ung Châu để kìm chân quân ta. Một mặt hắn đánh thẳng xuống Lạng Giang. Và cả đường biển Tô Mậu.

Lý Thường Kiệt nhìn phò mã Thân Cảnh Phúc vẻ hài lòng:

– Lời bàn của phò mã thật trùng với nỗi lo của ta. Gần như quân ta đang dốc hết quanh Ung Châu. Nếu không nhanh chóng hạ thành sẽ trở nên bất lợi. Giặc Tống đông quân, chúng mở mấy hướng cùng đánh là ta dễ bị động. Vì vậy phò mã ngay lập tức điều quân của mình quay về chốt chặt các ải, lũy ở hướng Lạng Châu – Lạng Giang. Phó tướng Tôn Đản kiểm tra phục binh các hướng tới Ung Châu và đốc thúc toàn lực phá thành.

Thân Cảnh Phúc nói thêm:

– Xin Thái úy đại nhân chú ý cả hướng mặt bể.

Lý Thường Kiệt gật đầu:

– Đường thủy, ta đã lệnh cho tướng Lý Kế Nguyên trấn giữ Vân Đồn, Quan Lạn trên Bái Tử Long. Hai vương tử Hoằng Chân, Chiêu Văn cầm thủy binh chặn cửa Vạn Xuân và Lục Đầu Giang.

Các tướng nhận lệnh. Phó tướng Tôn Đản, phò mã Thân Cảnh Phúc đi ngay trong đêm. 

Tô Giám chỉ huy giữ thành Ung Châu là một viên tướng lão luyện trận mạc. Tô Giám đã nhiều năm chỉ huy quân Tống chống lại nhà Liêu và nhà Tây Hạ trên biên giới phía bắc, rất có tài phòng thủ giữ thành. Ngoài kinh nghiệm trận mạc, viên tướng này còn là một nhà tâm lý chiến lão luyện. Tô Giám tung các mũi phá vây đi xin cứu viện. Hắn liên tục phao tin các đạo quân tiếp ứng đang ùn ùn kéo về Ung Châu. Trong thành, Tô Giám ra lệnh mở kho phát lương thực, thuốc men cho người dân. Tặng vàng lụa cho các chỉ huy quân đội, khen thưởng hậu cho quân lính. Tô Giám đã thành công, biến mỗi người dân trở thành một binh lính liều chết giữ thành.

… Tin Khâm Châu, Liêm Châu và Đản Châu thất thủ liên tiếp bay về Biện Kinh. Tống Thần Tông choáng váng. Vua Tống triệu Vương An Thạch vào cung.

– Kế sách đánh Giao Chỉ của Tể tướng còn nằm trên giấy mà hàng loạt thành trì đã bị phá. Ung Châu đang nguy khốn. Liệu giữ được bao lâu nữa?

– Tâu hoàng thượng. Tên hoạn quan Lý Thường Kiệt quá táo tợn, bạo gan. Thần sẽ cử ngay đại tướng đi giải cứu Ung Châu và trình kế sách lên hoàng thượng.

Tống Thần Tông tức tím mặt:

– Tể tướng đã được ta giao toàn quyền hãy làm ngay đi. Đừng vẽ vời kế sách nhiều quá.

– Thần tuân chỉ!

Vương An Thạch bị Tống Thần Tông bỉ mặt, vô cùng tức tối. Thạch cử viên Đô giám Quảng Tây là Trương Thủ Tiết lập tức đem hai vạn kỵ binh ngày đêm đi cứu Ung Châu. Trương Thủ Tiết vừa đến quận Nam Ninh, cách Ung Châu vài chục dặm gặp phục binh của Tôn Đản. Mấy vạn người, ngựa quần nhau trong lũng hẹp. Lính Đại Việt chia nhỏ nhiều tốp thoắt ẩn, thoắt hiện. Trương Thủ Tiết lúng túng, nhiều khi hắn tưởng như đánh nhau với ma. Hơn một tuần quẩn quanh không tiến lên được. Đêm ấy tiếng reo bỗng dậy đất. Tên cung, nỏ bắn ra như mưa. Trương Thủ Tiết mặc giáp lên ngựa. Vừa xông ra khỏi trại thì sa vào phục binh của Đại Việt. Trời tối đen, Trương Thủ Tiết chưa biết xoay trở ra sao thì bị Tôn Đản chém chết. Mất chủ tướng, lính Tống nhất loạt xin hàng. Số chạy thoát chưa nổi năm ngàn tên. Phó tướng Tôn Đản bắt cả vạn tù binh Tống. Sai chúng sửa đường, vận chuyển lương thực, vũ khí thu được sang lãnh thổ Đại Việt.

Phò mã Thân Cảnh Phúc chờ đợi hơn mười ngày nhưng phía Lạng Châu vẫn im ắng. Vương An Thạch nhận tin Trương Thủ Tiết thất trận, không bẩm báo lên Tống Thần Tông, cũng không cử thêm binh lính giải vây cho Ung Châu. Thái úy Lý Thường Kiệt họp các tướng. Lần này Tôn Đản hiến kế:

– Kính trình thái úy đại nhân. Một mặt ta cứ đánh thành để hút sự chú ý của Tô Giám. Một mặt sai lính khỏe mạnh, đào đường hầm xuyên dưới hào nước, dưới chân thành đột kích bất ngờ thì Tô Giám sẽ vỡ trận. Lý Thường Kiệt nhìn mọi người. Không ai phản bác. Ông nói:

– Đó là kế có thể thực hiện. Ta chấp thuận. Việc này giao cho Tôn tướng quân chỉ huy.

Các đợt đánh thành vẫn diễn ra hàng ngày. Tôn Đản lợi dụng lúc ấy cho quân bí mật đào một đường ngầm vào thành. Không ngờ đào gần xong thì Tô Giám phát hiện. Không hổ danh về tài cầm quân của mình, Tô Giám tương kế tựu kế. Hắn để cho lính Đại Việt nối nhau chui vào rồi đổ dầu phóng hỏa. Trận này lính Đại Việt chết mấy trăm. Kế đánh úp thất bại.

Phò mã Thân Cảnh Phúc trở lại Ung Châu. Ông dâng kế khác:

– Trình thái úy đại nhân, hiện nay trong thành lương thực của quân Tống còn rất nhiều. Khí giới cũng dư sức chống cự lâu dài. Phải tìm cách khác hạ thành sớm nếu không cái lợi không thuộc về ta nữa.

– Thân phò mã nói rất hợp ý ta. Ở vùng biên cương này phò mã hiểu rõ hơn ta, vậy có kế gì không?

Thân Cảnh Phúc thưa:

– Ung Châu là thành trì lớn nhất kiên cố nhất Quảng Tây. Nếu cứ đánh như thời gian qua thì nhùng nhằng hàng năm nữa chưa chắc đã hạ nổi. Tiểu tướng nghĩ lương thực và vũ khí quân Tống dư thừa, nhưng nước sạch trong thành hẳn không còn nhiều. Thế đất và chất đất vùng này không thể đào được giếng. Trời bắt đầu vào hè. Cách nào làm cho Ung Châu cạn nước thì dịch bệnh sẽ phát tác. Tinh thần sẽ rệu rã.

Lý Thường Kiệt vỗ tay tán thưởng:

– Ý kiến của Thân phò mã rất hay. Đúng là một gợi ý tuyệt vời. Nhưng cách sao làm cạn nước của giặc? Các tướng cùng tham góp xem.

Binh bộ Thị lang Lê Văn Thịnh trận này được Thái úy Lý Thường Kiệt giao chuyên lo về mặt cổ súy tinh thần binh lính, giải quyết các chính sách trong chiến trận. Nghe phò mã Thân Cảnh Phúc nói, Lê Văn Thịnh chợt nhằng lên trong đầu một mẹo:

– Kính trình Thái úy đại nhân. Hạ quan nghe diệu kế của Thân phò mã, chợt này ra ý này.

Lý Thường Kiệt hỏi ngay:

– Kế gì, Thị lang nói cùng nghe.

Lê Văn Thịnh cầm chiếc que, chỉ vào các điểm trong thành Ung Châu.

– Những ngày qua Thái úy đại nhân sai hạ quan biên chép, kẻ vẽ hệ thống kho tàng giặc Tống trong thành. Đúng là nhà cửa kho đụn san sát. Nếu ta cho quân dùng nỏ cứng tên dài tẩm dầu bắn vào đốt nhà cửa, kho hàng, Tô Giám sẽ phải hối thúc dập lửa. Cứ bắn liên tục vài ngày như thế thì trong thành hết nước.

Lý Thường Kiệt sững người: “Đúng là trời giúp ta rồi. Binh bộ Thị lang Lê Văn Thịnh không hiến kế nhiều nhưng mỗi khi tham góp đều rất giá trị”. Thái úy vui ra mặt. Ông bảo:

– Diệu kế. Diệu kế. Cả Thân phò mã và Binh bộ Thị lang đều rất tài giỏi. Cách này sẽ khiến Ung Châu mau chóng sụp đổ.

Lê Văn Thịnh cung kính nói thêm:

– Trong lúc Tô Giám dồn sức cứu cháy, ta cho chuẩn bị thật nhiều bao tải đất đắp một con đường lớn lên mặt thành.

Các tướng nhìn Lê Văn Thịnh rất đỗi lạ lùng kèm sự kinh ngạc. Không ngờ vị trạng nguyên quan văn này lại lắm diệu kế quân cơ như thế. Lý Thường Kiệt càng vui hơn. Ông lại vỗ tay:

– Lại diệu kế. Đúng là phải làm cho Tô Giám không kịp xoay trở. Nay ta ra lệnh, phó tướng Tôn Đản dùng tù binh Tống đắp con đường lên mặt thành. Phò mã Thân Cảnh Phúc chỉ huy quân cung nỏ bắn liên tục đốt thành. Binh bộ Thị lang Lê Văn Thịnh cho người leo lên cây rừng quanh thành gọi loa kêu gọi lính Tống đầu hàng để được tha chết.

Tướng súy răm rắp tuân lệnh. Lý Thường Kiệt chưa hết vui. Ông nói lớn:

– Ung Châu sắp về tay ta rồi.

…

Nhà cửa trong thành Ung Châu sau vài đợt bắn của quân Đại Việt cháy ngùn ngụt. Ngày cũng như đêm nhiều tốp thay nhau bắn. Góc nào cũng cháy. Khói đùn cuồn cuộn. Dân, binh nhà Tống nháo nhác. Đòn đánh bất ngờ ngoài dự liệu của Tô Giám. Đang những ngày khô nỏ. Dập xong chỗ này, lửa lại bùng lên chỗ khác. Bao nhiêu nước dự trữ đem ra chữa cháy hết. Tô Giám nhận ra đòn hiểm của Lý Thường Kiệt thì đã quá muộn. Thiếu nước mới là nỗi sợ lớn nhất. Bắt đầu trong thành có biểu hiện hoảng loạn. Tô Giám mất ăn mất ngủ chỉ huy quân lính và vỗ yên dân. Nhưng khi con đường lớn hiện ra tiến dần về thành thì Tô Giám cũng bắt đầu hoảng sợ. Con đường vững chãi đắp bằng bao tải, không có cách gì phá được. Kinh hãi hơn khi Tô Giám nhận ra lính làm đường đều là tù binh Tống. Tô Giám điên cuồng hô quân bắn tên, bất kể đó là người Tống.

Đêm thứ bốn mươi mốt vây hãm Ung Châu. Tiếng loa từ trong tán cây rừng vang vọng gọi lính Tống ra hàng. Trong ánh lửa rực sáng, lính Đại Việt ào vào thành trên con đường mới đắp. Đi đầu là lũ lĩ tù binh Tống hai tay giơ cao. Chúng khóc gào gọi xin đừng bắn. Dân trong thành hỗn loạn. Tô Giám bất lực, biết thế là hết. Hắn lao về phủ châm lửa tự thiêu.

Thành Ung Châu thất thủ sau bốn mươi hai ngày chống đỡ mà không có quân tiếp viện.  

Tại kinh đô Biện Kinh, trước khi mất Ung Châu nửa tháng, cung đình Tống Thần Tông diễn ra cuộc cãi vã nảy lửa. Các tướng dày dạn trận mạc chống quân Liêu và Tây Hạ hiến kế đem hai đạo quân lớn xuống Quảng Tây. Một đạo đánh giải vây cho Ung Châu, giam chân lính Đại Việt. Một đạo bọc hậu chặn đường rút về của Lý Thường Kiệt. Tể tướng Vương An Thạch không thuận theo. Ông ta mắc một sai lầm chết người khác. Thạch đệ trình Tống Thần Tông một kế sách vô cùng táo bạo. Thạch cho rằng thành Ung Châu lớn, kiên cố. Quân dân đông. Lương thực vũ khí tích trữ tại đó rất nhiều. Tô Giám là một tướng giỏi sẽ giam chân Lý Thường Kiệt được vài tháng. Nhân lúc này đem đại quân tiến theo đường biển qua ngả Tô Mậu – Vân Đồn lên đánh úp Thăng Long. Lực lượng bảo vệ kinh đô nhà Lý chắc chắn rất mỏng. Lý Thường Kiệt biết tin kéo quân về cũng không kịp. Chiến dịch thành công thì không chỉ Ung Châu được giải vây mà cả Giao Chỉ cũng nằm gọn trong tay nhà Tống. Thời gian chỉ cần một tháng, quân đội nhà Tống sẽ có mặt ở Thăng Long.

Tống Thần Tông đang hết sức cay cú, nôn nóng trả thù. Dẫu nhiều lời can gián nhưng ông ta không nghe. Kế hoạch của Vương An Thạch là một ý tưởng không tồi. Tống Thần Tông lần nữa ngả theo. Tể tướng Vương lập tức thức quân ngày đêm xuống Quảng Châu. Hai mươi vạn thủy, bộ binh đã tập kết ở ven biển Nam Hải. Nhưng một lần nữa vua quan nhà Tống đánh giá sai sức mạnh và tài trí của quân đội Đại Việt. Nhà Tống chưa kịp xuất binh thì thành Ung Châu vỡ.

Lý Thường Kiệt lệnh cho phá thành. Dùng đá ấy lấp sông Ung Giang. Chặn tuyến đường thủy nhà Tống có thể theo đó đem quân vào Đại Việt. Trên đường rút về, để đánh lạc hướng quân Tống, Lý Thường Kiệt cho phao lên tiếp tục tiến đánh thành Tân Châu. Tướng nhà Tống là Cổ Cắn Lặc chỉ huy thành này sợ mất vía, bỏ cả ấn tín chạy tháo thân.

Vậy là chưa đầy hai tháng đem quân vào đất Tống, mục tiêu diệt ba thành trì lớn nhà Tống của Lý Thường Kiệt đã thắng lợi mĩ mãn. Hai thành Đản Châu và Tân Châu không đánh mà tự tan. Hầu như toàn bộ hậu cần, quân bị nhà Tống cho cuộc xâm lăng Đại Việt bị tịch thu hoặc tiêu hủy.

Chiến dịch “Tiên phát chế nhân” của thái úy Lý Thường Kiệt, phá giặc từ khi giặc chưa vào nhà là đòn đánh có một không hai trong lịch sử giữ nước của ông cha ta. Vương An Thạch phải hủy bỏ kế hoạch xâm chiếm Đại Việt vào mùa hạ năm đó. Nhưng nỗi kinh hoàng, cay đắng trùm phủ lên cung đình nhà Tống thì còn mãi. Tống Thần Tông vô cùng tức tối. Một nước lớn hùng mạnh như đại Tống mà bị một kẻ chư hầu nhỏ bé không bằng một lộ, một trấn dạy cho bài học đau nhớ đời. Đúng là vuốt mặt không nể mũi. Đã thế Lý Thường Kiệt đem đại quân vào sâu nước Tống rồi rút về bình an như vào chỗ không người càng làm vua Tống uất nghẹn. Tin này mà đến tai các nước chư hầu thì nhà Tống còn gì lên mặt đe nẹt họ nữa.

Tống Thần Tông xuống chỉ cấm ngặt không cho tin bại trận từ phương nam bay tới các lộ trấn trong nước. Để vớt vát tinh thần quân lính, vua Tống tuyên dương rùm beng lòng dũng cảm giữ thành của Tô Giám. Vua Tống lấy Tô Giám làm tấm gương cho quân sĩ. Truy phong chức:“Phụng quốc công tiết độ sứ, thụy Trung Dũng”. Bắt dân Ung Châu lập đền thờ. Tống Thần Tông ban cho vợ con Tô Giám tòa nhà lớn, 10 khu đất rộng. Con cái Tô Giám được thế tập chức vụ.

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương 15. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:  

 (24). Tô Giám tự Tuyên Phủ người Tuyền Châu, đỗ Tiến sĩ, là một tướng giỏi của triều đình Bắc Tống. Vương An Thạch chủ mưu xâm lược Đại Việt, điều Tô Giám về trấn thủ tòa thành lớn và quan trọng nhất là Ung Châu, sát biên giới Đại Việt làm nơi tích trữ quân lương, khí cụ. Năm 1076, thành Ung Châu bị Thái úy Lý Thường Kiệt đánh chiếm. Tô Giám tự vẫn.